فضای مجازی آسیب کمتری به حوزه داستان زده است
13/06/1397 11:50

کامیار عابدی در نشست «شناختی از تحقیق، تحلیل و نقد شعر معاصر» گفت: فضای مجازی آسیب کمتری به حوزه داستان زده است چرا که داستان هر چقدر هم که کوتاه باشد نمی توان آن را به خوبی در فضای مجازی منتشر کرد.

به گزارش روابط عمومی موسسه خانه کتاب، نشست «شناختی از تحقیق، تحلیل و نقد شعر معاصر در چهل سال اخیر(۱۳۵۷-۱۳۹۷) با حضور کامیار عابدی دوشنبه( ۱۲ شهریور)در سرای اهل قلم برگزار شد.

عابدی با اشاره به بررسی وضعیت نقد ادبی در چهار دهه اخیر گفت: در این حوزه تحقیق ادبی، نقد ادبی و تحلیل ادبی سه حیطه در هم تنیده است. در تحقیق ادبی باید در مورد موضوع به صورت وسیع مطالعه کنیم و به متن و موضوع توجه داشته باشیم. اما نقد ادبی در تعریف قدیم همان دیدن حسن و عیب های اثر است اما در معنای جدید به همه چیزهایی که به شناخت ابعاد متن در حوزه ادبیات کمک کند، گفته می شود. تحلیل ادبی شامل کسانی است که به نقد ادبی به معنای کلاسیک نگاه می کنند و متن و موضوع در حوزه ادبیات را برای ما روشن می کنند.

عابدی با بیان اینکه نگاه تاریخی در دوره کنونی خریدار ندارد، گفت: در حوزه ادبیات به مساله تاریخ‌مند بودن نقد توجه نمی شود.

وی بیان کرد: در دوره چهل ساله با بررسی مقاله ها، کتاب ها و نشریاتی که در حوزه نقد و تحلیل شعر معاصر نوشته شده بود به چهار دوره تاریخی رسیدم. دوره اول؛ سال 57 تا 67 دوره ای که انقلاب اسلامی رخ داد، حکومت جدید روی کار آمد، جنگ تحمیلی عراق علیه ایران شروع و تا پایان جنگ ادامه پیدا کرد. در این دوران رنگ و بوی سیاست تا حدود سال 1361 در نقد و شعر نیرومند است؛ مجله ها و کتاب های آن دوران رنگ و بوی خون، آتش و سیاست می دهد. همچنین در این دوران در نقد شعر فضای سیاسی حاکم است چرا که آزادی سیاسی در این دوران بر کشور حاکم بود و نقد شعر هم آن را بازتاب می داد.

عابدی ادامه داد: بعد از اینکه فضای سیاسی از شعر ما رخت بر بست به سمت سیاست گریزی رفتیم. تا سال های حدود 67 که فروپاشی شوروی رخ داد  باقی مانده شعر سیاسی و نقد مبتنی بر سیاست در شعرهای ما نیرومند بود اما آشکار بود که فضا در حال تغییر است.  در دوره اول، نقدها و کتاب های خوبی در حوزه شعر نوشته  شده بود و می توانیم این دوره را دوره پر مایه و مهمی به لحاظ نقد ادبی بدانیم.

وی بیان کرد: دوره دوم؛ از سال 67 تا 84 آغاز می شود؛ در این دوره به دلیل بازشدن فضای فرهنگی و تلاش هایی که در دانشگاه و خارج از دانشگاه صورت گرفت، نقد ادبی از سیطره سیاست خارج و با آرامش بیشتری همراه شد. در این دوره، تعداد منتقد یا محقق شعری که گروهی را محکوم یا ستایش کنند کمتر می شود و اگر کسی این کار را انجام دهد مورد نقد قرار می گیرد. در این دوران تلاش می شود معیارهایی که منتقد با استفاده از آن به  نقد شعر می پردازد معیارهای زیبایی شناسی تری باشد و اگر کسی در محتوا مورد تمجید قرار گرفته باشد الزامی برای منتقد ایجاد نمی کند که از شعر شاعر تمجید کند.

این پژوهشگر عنوان کرد: بازگشتی که به آرمان های مدرن در دوره نیما وجود داشت و نفوذ سیاست تا سال 1357 باعث شد شعر رنگ و بوی بهتر وعمده تری به خود بگیرد و این موضوع در نقدها انتقال پیدا کرد. این دوره تا سال حدود 75 ادامه پیدا می کند اما از نیمه دهه 70 فروپاشی شوروی از یک طرف و تبعات و آسیب های جنگ از طرف دیگر منجر به آشفتگی های روانی می شود.  

وی گفت: نحله های جدید پسامدرن در فضای ادبی ما هویدا می شود و بر ساختار شعر و نقد ها تاثیر می گذارد. اگر به نقدها و شعرهای این دوران نگاه کنید می بینید که از چند ابژه، سوژه و پسامتنی صحبت می شود و باید به متن توجه شود. در سال 75 تا اوایل 80 جدال بین آرمان های ادبی مدرن و پسامدرن شکل می گیرد و این جدال در نقد  شعر زیاد می شود و به بحث کلی تر درباره تعریف شعر دامن می زند؛ پسامدرن تعریف متمایزی از شعر ارائه می کند. وفور ترجمه در حیطه نقد ترجمه از دیگر ویژگی های این دوره است.

عابدی بیان کرد: دوره سوم از سال 1384 تا 1392 است  در این دوره رادیکالیسم سیاسی در فضای ایران وجود داشت و باعث شد حوزه فرهنگ و ادبیات آرام آرام  به حاشیه برود. دل زدگی از سیاست و نقد ادبی پسامدرن در این دوران اتفاق می افتد. شهرت و اعتبار شاعران در این دوره مورد توجه مخاطبان قرار می گیرد. در این دوره از تعداد مجلات ادبی کاسته و نقد ادبی دانشگاهی رایج می شود.

وی با بیان اینکه دوره چهارم از سال 1392 به بعد آغاز می شود، گفت: این دوره بدترین دوره نقد شعر و نقد ادبی است. جامعه به دلیل مختلفی به دلزدگی از نقد و تحلیل شعر رسیده و فضای مجازی به این جریان دامن زده است؛ در این فضا تلاش می شود در حد چند پاراگراف در مورد  یک اثر اظهار نظر شود. به عبارتی نقد ادبی در این دوره دچار یک عامه پسندی در تحلیل شعر می شود و تشتت در نقد شعر به وجود می آید و هیچ گونه معیاری برای انتشار شعر وجود ندارد و هر کسی می تواند شعر خود را در فضای مجازی منتشر کند. در این دوران انتشار اشعار در قالب کتاب و در مجلات برای نویسنده و منتقد افتخار محسوب نمی شود. نقد ادبی حوزه شعر در این چند سال اخیر وضعیت نامطلوبی پیدا کرده است.

عابدی گفت: در دوره اول فضا سیاسی است اما در دوره دوم نقد ادبی تلاش کرد از آراء ایدئولوژیک فاصله بگیرد و منتقدان ادبی در این دوره یک بازاندیشی نسبت به خود به عنوان انسان ایرانی داشتند. در این دوره  دانشگاه و و محافل نقد ادبی آزاد تا حدی به هم نزدیک می شوند.  اگر جریان پسامدرن که در فضای ادبی این دوره سروصدای زیادی به پا کرد و مقاله ها و کتاب های زیادی نوشت را کنار بگذاریم، جریان اعتدالی تر و محتاطانه تری نسبت به گذشته بیشتر و بهتر دیده شد.  در این دوره منتقدان ادبی تلاش می کنند به کار خود جنبه های ادبی تر دهند و اگر منتقدی مقاله بنویسد و منبع را مشخص نکند برای او یک ضعف محسوب می شود.

وی ادامه داد: نسل جدیدی از ایران شناسان که درادبیات معاصر فعالیت می کنند آثار خود را به زبان فارسی می نویسند یا آثاری که به زبان انگلیسی نوشته شده در دسترس دیگران قرار می دهند. از دیگر ویژگی های این دوره، افزایش تفکر انتقادی است. نقد دانشگاهی در این دوره رشد زیادی می کند و از سال 1384 تا 1392 دوره اوج نقد ادبی دانشگاهی است. پژوهشگرانی که در حوزه نقد ادبی دانشگاهی کار می کنند در سه گروه؛ تک رو که معمولا ایده و فکر خودشان را دارند و به پژوهش اهمیت می دهند و در انجمن های دانشگاهی به ندرت شرکت می کنند. گروه دوم؛ کسانی هستند که آثار خود یا آثار دانشجویان  را در مجله های علمی-پژوهشی  منتشر می کنند و به طور دائم با مجله های علمی-پژوهشی دانشگاهی در حال تعامل هستند. گروه سوم؛ در انجمن های علمی و همایش ها آثارشان را منتشر می کنند. در بین آنها گروه های کوچک تر استادان زبان شناسی و نشانه شناسی  هستند که آثارشان را در حلقه نشانه شناسی تهران منتشر می کنند و چشم انداز ادبی آنها حوزه های نزدیک به زبان شناسی و نشانه شناسی  و... است.

عابدی با اشاره به ویژگی نقد ادبی دانشگاهی گفت: کسانی که در این حوزه کار می کنند نظریه محور هستند و به ندرت مقاله هایی از آن ها پیدا می شود که از نظریه استفاده نشده باشد. منتقدان و پژوهشگران نقد ادبی دانشگاهی در مجله ها و کتاب ها از حوزه پژوهش به صورت نسبی فاصله گرفته اند. همچنین، پژوهشگران دانشگاهی بر اساس ذوق متعادل حرکت می کردند اما پژوهشگران نسل جدید خیلی به این موضوع توجه نمی کنند. یکی از معظلات نقد ادبی دانشگاهی به موضوع پایان نامه ها بر می گردد. کسانی که در حوزه شعر معاصر پایان نامه نوشته اند دو گروه هستند؛ گروه نخست کسانی هستند که قبل از اینکه وارد حوزه دانگشاهی شوند به این موضوع علاقمند بودند اما گروه دوم کسانی هستند که موضوع از طرف استاد راهنما یا مشاور به آنها پیشنهاد شده است و این گروه طبعا نمی تواند از پس از این موضوع به خوبی بر بیاید.

 

این نویسنده ادامه داد: در سال 1384 هنوز مجله های معاصر وجود داشت و به تدریج از تعداد این مجله ها کاسته شد و امروزه مجله معاصری که نیرومند باشد نداریم؛ مجله ای که یک شاعر افتخار کند شعرش در آن مجله ادبیات معاصر چاپ شده، نداریم. این موضوع باعث شده حوزه ادبیات معاصر دچار ضعف شود در این گسست نقش فضای مجازی را نمی توان ندید گرفت.

عبادی بیان کرد: تحولاتی که در حوزه نقد شعر معاصر در سال های 1367 تا 1384رخ داده از طریق مجله ها می توان پیگیری کرد. وبلاگ نویسی، فیس بوک، تلگرام، اینستاگرام، توئیتر و... بازنمای بخشی از حوزه شعر را برعهده دارند. این فضا آسیب کمتری به حوزه داستان زده است چرا که داستان هر چقدر هم که کوتاه باشد نمی توان آن را به خوبی در فضای مجازی منتشر کرد. ما در فضای مجازی با مخاطبی سروکار داریم که همه به یکسان باسواد و همه به یکسان بی سواد هستند و هیچ فراز و فرودی وجود ندارد. ویژگی مثبت فضای مجازی این است که فضای دموکراتیک را فراهم کرده تا همه بتوانند نگاه نقد و تحلیل خود را منتقل کنند و دیگران آنها را ببیند. اما ویژگی منفی فضای مجازی این است که به تشتت  در حوزه نقد ادبی شدت بخشیده است.