بررسي وضعيت چاپ افست در يك پرده / ريزگرد‌ها سراغ چاپ افست رفته‌اند

تاريخ انتشار:02/10/1391 18:23

چاپ افست که از دهه ۱۳۳۰ برای نخستین‌‌بار به کشورمان وارد شده، سالیان سال است که رسالت چاپ و تکثیر انواع و اقسام کتاب‌ها، روزنامه‌ها، مجلات و... را در دوره‌های گوناگون از تاریخ معاصر برعهده داشته است. همچنین دستگاه‌ها و چاپخانه‌داران چاپ افست، وجه غالب صنعت چاپ در کشورمان را به خود اختصاص داده‌اند. از این حیث، حفظ سلامت و تامین شرایط مناسب برای این بخش از صنعت چاپ، از اهمیت بالایی برخوردار است؛ اما متاسفانه مشکلاتی نظیر گرانی کاغذ، فیلم، زینک، مرکب، قطعات دستگاه‌ها و... مدتی است نگرانی فعالان این صنف را برانگیخته. گویی ریزگردهایی غیراز آنچه تنفس را برای شهروندان سخت می‌کند، سراغ افست هم آمده‌اند.
در این گزارش، وضعیت و معضلات موجود در این حوزه را از اعضای این صنف جویا شدیم. در چنین شرایطی، وضعیت مناسب و رو به رشد شرکت چاپ افست(سهامی عام) که خود یکی از قدیمی‌ترین واردکنندگان چاپ افست به ایران است، جای تامل دارد. شرایط این شرکت هم در بخش پایانی گزارش، مورد اشاره قرار گرفته‌اند.
ترجیح ریسوگراف به افست
علی نیکوسخن؛ رئیس اتحادیه چاپخانه‌داران تهران می‌گوید: «به دلیل افزایش هزینه‌های چاپ، ناشران، ریسوگراف را به افست ترجیح می‌دهند.»
او می‌افزاید: «چاپ افست، بیش از ۸۰ درصد از بدنه صنعت چاپ ما را به خود اختصاص می‌دهد؛ یعنی بیش از هشتاد درصد از چاپخانه‌های موجود در کشور، در حوزه چاپ افست فعالیت دارند. بنابراین شرایط موجود در حوزه چاپ افست، برای صنعت چاپ در ایران، بسیار حائز اهمیت است!»
در تشریح موقعیت کنونی چاپخانه‌داران چاپ افست، باید گفت که مشکلات اقتصادی پیش آمده طی یکی دو سال اخیر، وضعیت ناخوشایند و نامساعدی را ایجاد کرده است.‌‌ اکنون بیش از هشتاد درصد از ملزومات صنعت چاپ، اعم از مواد مصرفی و قطعات مورد نیاز، به شکل وارداتی تامین می‌شوند.
علی نیکوسخن یادآورمی‌شود که به همین دلیل، نابسامانی‌های اخیر موجب شده تامین این ملزومات به سختی و با قیمت‌هایی بالا که عموما مقرون به صرفه نیستند، میسر شود.
از طرف دیگر، میانگین سنی دستگاه‌های چاپ افست موجود در چاپخانه‌ها، میانگین بالایی است و ناوگان صنعت چاپ در کشور، به شدت نیازمند نوسازی است. به‌گونه‌ای که در چاپخانه‌های تهران، نزدیک به شصت درصد دستگاه‌های چاپ افست، عمری بالای سی سال دارند؛ یعنی متعلق به پیش از انقلاب هستند(و شاید تنها ۵-۶ درصد از چاپخانه‌های تهران، از دستگاه‌های روز جهان برخوردارند).
به گفته وی، «صاحبان دستگاه‌های قدیمی؛ عموما تنها موفق شده‌اند در سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ میلادی، ماشین‌های افست خود را به‌روزرسانی و سرویس کنند، اما طبیعتا دستگاه‌های قدیمی و مستهلک، متضمن هزینه‌های تعمیر و نگهداری بالایی از سوی چاپخانه‌داران می‌شوند. بنابراین با توجه به وضعیت موجود و نیاز مبرم به نوسازی ناوگان چاپ؛ مسوولان باید توجه داشته باشند که نوسازی این ناوگان، به تسهیلات میلیاردی نیاز دارد؛ نه به وام‌های چند میلیون تومانی!»
رئیس اتحادیه چاپخانه‌داران تهران می‌گوید: «تا جایی که من اطلاع دارم شمارگان برخی از کتاب‌ها، سه رقمی شده و به دلیل مقرون به صرفه نبودن استفاده از چاپ افست، ناشران کتاب‌های خود را با دستگاه‌های ریسوگراف منتشر می‌کنند.»
در این مسیر، تنها پیشنهادی که مدتی است برای تسهیل در مقابله با مشکلات، به چاپخانه‌داران ارائه کرده و می‌کنیم، پیوستن چند چاپخانه به یکدیگر و تاسیس مجتمع‌های چاپی است. این کار که اتفاقا در چند مورد هم محقق شده، هم باعث افزایش سطح کیفی چاپ می‌شود و هم هزینه‌ها را کاهش می‌دهد.

سکوت دستگاه‌ها عذابم می‌دهد
چاپخانه اقبال توانا، نخست در سال ۱۳۱۰ در بندرانزلی تاسیس و پس از آن، از سال ۱۳۱۶ به تهران منتقل شد و تا به امروز فعال است.
محمدعلی اقبال؛ مدیر چاپخانه اقبال توانا می‌گوید: «ما در مجموع سه دستگاه ماشین چاپ افست داریم؛ چهار رنگ یک ورقی، یک رنگ یک ورقی و یک ماشین دو رنگ دو ورقی. خود من هم از سال ۱۳۴۴ مدیریت چاپخانه اقبال توانا را به عهده گرفته‌ام. در این سال‌ها هم فراز و نشیب‌های فراوانی را در این حرفه گذرانده‌ایم، اما امروز؛ بعد از این همه سال که به سر و صدای این دستگاه‌ها عادت کرده‌ام، خاموش بودن و سکوتشان عذابم می‌دهد!»
به گفته وی، «مساله اصلی برای ما کاهش سفارش‌های چاپی است. در حالی که همه ساله با آغاز مهرماه، فعالیت چاپخانه‌داران به اوج می‌رسید و به ناچار؛ تمام وقت کار می‌کردند، اما اکنون ما و غالب همکارانمان مجبوریم بیشتر طول روز، دستگاه‌هایمان را خاموش نگه داریم.»
او می‌افزاید: «با لحاظ کردن نرخ تورم در مراحل تولید کتاب، چه کسی توانایی خرید کتاب‌های ۳۰-۴۰ هزارتومانی را خواهد داشت؟ معلوم است که سفارش چاپ کتاب از سوی ناشران کاهش پیدا می‌کند!»
اقبال ادامه می‌دهد: «وضعیت ماشین‌های چاپ و هزینه‌های بالای تعمیرات هم مساله دیگری است. متاسفانه در این سال‌ها، هیچ تسهیلاتی برای واردات دستگاه‌های جدید و کارآمد به ما و هم‌صنفی‌هایمان تعلق نگرفته است.
درآمد کمتر از مخارج
به گفته یکی از مسوولان چاپخانه فروغ دانش، درآمد چاپخانه کمتر از مخارج آن است.
همایون عسگری؛ تاسیس چاپخانه فروغ دانش را به سال ۱۳۴۷ عنوان می‌کند و می‌گوید: «عمده فعالیت‌های چاپی ما، چاپ افست است. فروغ دانش به دو دستگاه چاپ افست مجهز است؛ اولی، دستگاه چاپ چهاررنگی است که سال تولید آن ۱۹۹۸ میلادی و دومی، دستگاه چاپ تک رنگ تولید ۱۹۷۷ میلادی است که البته در سال ۱۹۹۲، یکبار بازسازی شده است.»
او می‌افزاید: «عمده سفارشاتی که چاپخانه ما عهده‌دار می‌شود؛ چاپ کتاب‌های نفیس است و از آنجایی که ما چاپ سیاه و سفید نداریم، چاپ جلد کتاب‌ها هم بخش دیگری از فعالیت چاپی ما را شامل می‌شود، اما متاسفانه وضعیت کار طی سال‌های اخیر با دشواری‌های فراوانی برای ما همراه شده است. فکر می‌کنم هیچ چاپخانه‌داری در شرایط کنونی از وضعیت بازار راضی نباشد!
گرانی ملزومات چاپ؛ از مرکب و الکل بگیرید تا قطعات مورد نیاز ماشین‌ها و همچنین مواد مصرفی، سفارش‌های کاری ما را به حداقل رسانده است. به‌ویژه در حوزه نشر؛ تعداد و شمارگان سفارش‌های چاپ جلد از سوی ناشرانی که معمولا با ما کار می‌کنند، کاهش چشمگیری داشته‌است.»
عسگری تاکید می‌کند: «ما ناچاریم مایحتاج دستگاه‌ها و مواد مصرفی را به صورت نقدی از بازار تهیه کنیم، اما در مقابل نمی‌شود مشتریان را تحت فشار گذاشت و هزینه سفارش‌ها را به صورت نقدی از آنان دریافت کرد. بنابراین مجموع این شرایط، اوضاع و احوال کار را به شدت تحت تاثیر قرار داده است. هزینه‌های تعمیر و نگهداری دستگاه‌ها هم که جای خود دارد. در مجموع باید گفت که در شرایط فعلی، میزان کار و درآمدما جوابگوی مخارج نیست.»
ما وضعمان خوب است
طارمی راد، مدیر شرکت چاپ افست اما معتقداست: «چون با وزارت آموزش و پرورش قرارداد داریم؛ آسیبی متوجه ما نیست.»
به گفته وی؛ «عمده فعالیت شرکت چاپ افست که حدودا ۵۹ سال از تاسیس و راه‌اندازی آن می‌گذرد، چاپ کتاب‌های درسی(تمامی کتاب‌های مقطع دبستان و بخشی از کتاب‌های مقاطع دیگر) و چاپ مجموعه مجلات رشد است که عموما آنها هم نشریاتی کمک آموزشی‌اند تا جایی که این بخش از سفارش‌ها، بیش از ۹۰ درصد از فعالیت شرکت چاپ افست را تشکیل می‌دهند. به جز این، چاپ برخی از روزنامه‌ها و کتاب‌ها هم در این شرکت انجام می‌پذیرند.»
مدیر شرکت چاپ افست بااین حال تاکید دارد که بدون شک افزایش نرخ کاغذ و ملزومات چاپ افست، باعث بالارفتن تعرفه‌های چاپی و کاهش تعدد و شمارگان کتاب‌ها و جراید و روزنامه‌ها در کشور شده است؛ اما از آنجایی که اهمیت چاپ و تامین کتاب‌های درسی و کمک درسی برای جامعه، کمتر از تامین ارزاق عمومی نیست، شرایط اقتصادی و افزایش تعرفه‌های چاپ و تولید، بر روند و حجم فعالیت ما در شرکت چاپ افست آسیبی وارد نکرده است چراکه ما با وزارت آموزش پرورش قرارداد داریم به همین دلیل متناسب با نیازهای روز جامعه، حتی میزان سفارش‌های ما رو به افزونی دارند. اما کاهش شمارگان و سفارش‌های در آن بخش محدود که مربوط به روزنامه‌ها و کتاب‌های عمومی دیگر می‌شود، محسوس بوده است.»
او درباره وضعیت دستگاه‌های مورد استفاده در شرکت چاپ افست یادآور می‌شود: «معدل سنی دستگاه‌ها کمتر از ۱۰ سال است و ما دائما در حال نوسازی دستگاه‌های خود و جایگزین کردن قدیمی‌تر‌ها با دستگاه‌های پیشرفته و نو هستیم.»
بااین حال مطابق با مباحث مطرح شده در این گزارش، واضح است که وضعیت چاپ افست در کشور، البته منهای مجتمع‌های بزرگ دولتی، نیمه‌دولتی و سهامی عام که همواره سفارش‌هایی مشخص و درآمدهایی ضمانت شده دارند، وضعت خوشایندی نیست. آنچنان که نبود نظارت و کنترل کافی، می‌تواند ضربه‌های جدی و جبران نشدنی را به بدنه صنعت چاپ (به‌ویژه به جهت موقعیت چاپ افست) وارد کند. نظر به موقعیت چاپخانه‌هایی نظیر شرکت چاپ افست به نظر می‌رسد مسوولان می‌توانند با اتخاذ سیاست‌های حمایتی خاص در اصلاح و بهبود معضلات موجود، تاثیرگذار باشند.